พระราชประวัติ และพระราชกรณียกิจ พระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร

by สำนักงานศึกษาธิการจังหวัดลำปาง · 1 ธันวาคม 2568

สารคดีน้อมสำนึกถึงพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 9 ที่มา: Facebook page สำนักงานปลัดสำนักนายกรัฐมนตรี

5 ธันวาคม 2568 วันคล้ายวันพระบรมราชสมภพพระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร วันพ่อแห่งชาติ และวันชาติ

เนื่องในโอกาสวันคล้ายวันพระบรมราชสมภพ พระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร สำนักงานศึกษาธิการจังหวัดลำปาง ขอน้อมรำลึกในพระมหากรุณาธิคุณอันหาที่สุดมิได้ ของพระมหากษัตริย์ผู้ทรงเป็น “ครูแห่งแผ่นดิน” พระองค์ทรงไม่เพียงแต่ปกครองแผ่นดินโดยธรรม แต่ยังทรงสอนให้พสกนิกรได้เรียนรู้วิธีการแก้ปัญหาและพัฒนาชีวิตด้วยปัญญา ผ่านการลงมือทำจริง

ในหลวงรัชกาลที่ 9 เสด็จพระราชดำเนินเยี่ยมราษฎร — ภาพ: การเสด็จพระราชดำเนินเยี่ยมราษฎรเพื่อรับทราบปัญหาด้วยพระองค์เอง

ตลอดรัชสมัย พระองค์ได้พระราชทานแนวทางผ่านโครงการอันเนื่องมาจากพระราชดำริมากมาย ซึ่งเปรียบเสมือน “ห้องเรียนขนาดใหญ่” ให้ปวงชนชาวไทยได้ศึกษาและนำไปปรับใช้ โดยขออนุญาตยก ๘ โครงการสำคัญที่เป็นรากฐานแห่งการพัฒนาคุณภาพชีวิต ดังนี้

๑. โครงการแกล้งดิน : การแก้ปัญหาด้วยความเข้าใจธรรมชาติ

บทเรียนสำคัญในการแก้ไขปัญหาดินเปรี้ยวจัดในพื้นที่พรุ พระองค์ทรงสอนให้เราเรียนรู้ธรรมชาติของดิน โดยการทำให้ดินแห้งและเปียกสลับกันเพื่อเร่งปฏิกิริยาเคมี ก่อนจะปรับปรุงสภาพดินด้วยน้ำและปูนขาว จนสามารถพลิกฟื้นผืนดินให้กลับมาทำการเกษตรได้อีกครั้ง

๒. โครงการปลูกหญ้าแฝก : กำแพงมีชีวิตเพื่ออนุรักษ์ดินและน้ำ

ทรงแนะนำให้ใช้ “หญ้าแฝก” พืชที่มีระบบรากลึกและสานกันแน่นหนา มาช่วยยึดหน้าดิน ป้องกันการพังทลาย และรักษาความชุ่มชื้น เป็นตัวอย่างของการใช้วัสดุธรรมชาติในการดูแลรักษาทรัพยากรอย่างเรียบง่ายแต่ได้ผล

การปลูกหญ้าแฝกตามแนวพระราชดำริ — ภาพ: https://www.porpeang.org/content/4993/โครงการหญ้าแฝก

๓. โครงการหน่วยแพทย์พระราชทาน : สุขภาพคือพื้นฐานของชีวิต

ด้วยทรงตระหนักว่า “อโรคยา ปรมาลาภา” ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้มีคณะแพทย์ติดตามเสด็จฯ เพื่อรักษาพยาบาลราษฎรในถิ่นทุรกันดารโดยไม่คิดค่าใช้จ่าย เพื่อให้ประชาชนมีสุขภาพกายที่พร้อมสำหรับการประกอบอาชีพและการดำรงชีวิต

๔. โครงการสารานุกรมไทยสำหรับเยาวชน : ขุมทรัพย์ทางปัญญา

ในมิติของการศึกษา นี่คือมรดกทางปัญญาที่ล้ำค่า พระองค์ทรงริเริ่มให้จัดทำแหล่งความรู้ที่รวบรวมวิทยาการแขนงต่างๆ ไว้อย่างครบถ้วน โดยเขียนด้วยภาษาที่เข้าใจง่าย เพื่อส่งเสริมให้เยาวชนไทยรักการอ่านและการค้นคว้าหาความรู้ด้วยตนเอง

๕. ทุนมูลนิธิอานันทมหิดล : สร้างคนเพื่อสร้างชาติ

ทรงให้ความสำคัญกับการสร้างบุคลากรคุณภาพ โดยพระราชทานทุนการศึกษาแก่ผู้ที่มีความเป็นเลิศทางวิชาการและคุณธรรม ให้ได้ไปศึกษาต่อยังต่างประเทศ เพื่อนำความรู้ขั้นสูงกลับมาพัฒนาประเทศไทย เป็นการวางรากฐานมันสมองของชาติในระยะยาว

๖. เกษตรทฤษฎีใหม่ : หลักคิดเพื่อการพึ่งพาตนเอง

หลักการบริหารจัดการที่ดินและน้ำอย่างเป็นระบบ เพื่อให้เกษตรกรสามารถยืนหยัดได้ด้วยตนเอง โดยแบ่งพื้นที่ออกเป็น ๔ ส่วน (แหล่งน้ำ, นาข้าว, พืชสวน/ไร่, ที่อยู่อาศัย) สร้างความมั่นคงทางอาหารและความยั่งยืนในครัวเรือน

๗. โครงการส่วนพระองค์สวนจิตรลดา : ห้องทดลองเพื่อประชาชน

ภายในพระราชวังสวนจิตรลดา มิใช่เพียงที่ประทับ แต่คือสถานีวิจัยและทดลองทางการเกษตรและอุตสาหกรรมแปรรูป (เช่น โรงสีข้าวตัวอย่าง โรงโคนม) เพื่อศึกษาหาแนวทางที่เหมาะสมที่สุด ก่อนจะนำองค์ความรู้นั้นไปถ่ายทอดสู่เกษตรกรภายนอก

๘. โครงการฝนหลวง : เทคโนโลยีจัดการน้ำจากฟากฟ้า

พระอัจฉริยภาพในการคิดค้นเทคโนโลยีทำฝนเทียม เพื่อช่วยเหลือเกษตรกรที่ประสบภัยแล้ง เป็นนวัตกรรมที่แสดงให้เห็นถึงความมุ่งมั่นในการใช้วิทยาศาสตร์เพื่อบำบัดทุกข์บำรุงสุขแก่ประชาชน

ปฏิบัติการฝนหลวง — ภาพ: https://www.porpeang.org/content/5101/โครงการพระราชดำริฝนหลวง

สำนักงานศึกษาธิการจังหวัดลำปาง ขอเชิญชวนผู้บริหารสถานศึกษา ครู บุคลากรทางการศึกษา และนักเรียนทุกคน ร่วมกันสืบสานพระราชปณิธาน โดยการน้อมนำหลักคิดและวิธีการทรงงานของพระองค์ท่าน มาประยุกต์ใช้ในการเรียนการสอนและการดำเนินชีวิต เพื่อให้ “ศาสตร์พระราชา” ยังคงส่องสว่าง นำทางสังคมไทยและจังหวัดลำปางสู่การพัฒนาที่ยั่งยืนสืบไป

ด้วยเกล้าด้วยกระหม่อม ขอเดชะ
ข้าพระพุทธเจ้า ผู้บริหาร ข้าราชการ และบุคลากร
สำนักงานศึกษาธิการจังหวัดลำปาง

อ้างอิงและบรรณานุกรม:

เนื้อหาเรียบเรียงและดัดแปลงจาก: พระราชประวัติและพระราชกรณียกิจ รัชกาลที่ 9 – วันพ่อแห่งชาติ. (ม.ป.ป.). สถาบันเทคโนโลยีจิตรลดา (CDTI). เข้าถึงได้จาก https://www.cdti.ac.th/content/4392/
ภาพประกอบ: https://www.porpeang.org/

โครงการพระราชดำริในพระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร

งานของโครงการดังกล่าวจะมีหน่วยงานพิเศษของทางราชการเป็นตัวกลางในการประสานงาน คือ สำนักงานคณะกรรมการพิเศษเพื่อประสานงานโครงการอันเนื่องมาจากพระราชดำริ

โครงการพระราชดำริเกี่ยวกับป่า

โครงการศูนย์ศึกษาการพัฒนาเขาหินซ้อน จ.ฉะเชิงเทรา
โครงการศูนย์ศึกษาการพัฒนาพิกุลทอง จ.นราธิวาส
โครงการศูนย์ศึกษาการพัฒนาภูพาน จ.สกลนคร
โครงการศูนย์ศึกษาการพัฒนาห้วยทราย จ.เพชรบุรี เน้นเรื่องป่าเปียก, ป่าชายเลน
โครงการศูนย์ศึกษาการพัฒนาอ่าวคุ้งกระเบน จ.จันทบุรี เน้นเรื่องสภาพแวดล้อม การฟื้นฟูป่าชายเลนและโครงการอนุรักษ์หญ้าทะเล
โครงการศูนย์ศึกษาการพัฒนาห้วยฮ่องไคร้ จ.เชียงใหม่ เน้นเรื่องทฤษฏีการปลูกป่า 3 อย่าง
โครงการพัฒนาพื้นที่ลุ่มน้ำแม่อาว จ.ลำพูน เน้นเรื่องการพัฒนาและฟื้นฟู
โครงการห้วยองคต จ.กาญจนบุรี เน้นเรื่องการฟื้นฟูสภาพสิ่งแวดล้อม (rehabilitation)
โครงการศึกษาวิจัยและพัฒนาสิ่งแวดล้อมแหลมผักเบี้ย จ.เพชรบุรี เน้นการรักษาสภาพป่าชายเลนโดยวิธีทางธรรมชาติ
โครงการพัฒนาปากน้ำปราณบุรี จ.ประจวบคีรีขันธ์
โครงการพัฒนาเบ็ดเสร็จลุ่มน้ำสาขาแม่ปิง จ.เชียงใหม่และลำพูน เน้นการปลูกป่า การทำแนวกันไฟ
โครงการพัฒนาพื้นที่ป่าขุนแม่กวง จ.เชียงใหม่ ซึ่งเป็นแหล่งต้นน้ำลำธาร
โครงการศูนย์ศึกษาวิจัยธรรมชาติและป่าพรุสิรินทร

โครงการพระราชดำริเกี่ยวกับดิน

โครงการศูนย์ศึกษาการพัฒนาเขาหินซ้อนอันเนื่องมาจากพระราชดำริ จ.ฉะเชิงเทรา
โครงการศูนย์ศึกษาการพัฒนาพิกุลทองอันเนื่องมาจากพระราชดำริ จ.นราธิวาส
โครงการศูนย์ ศึกษาการพัฒนาห้วยทรายอันเนื่องมาจากพระราชดำริ จ.เพชรบุรี
โครงการศูนย์ศึกษาการพัฒนาห้วยฮ่องไคร้อันเนื่องมาจากพระราชดำริ จ.เชียงใหม่
โครงการพัฒนาพื้นที่ลุ่มแม่อาว จ.ลำพูน
โครงการศึกษาวิธีการฟื้นฟูที่ดินเสื่อมโทรมเขาชะงุ้ม จ.ราชบุรี
โครงการทดลองแก้ปัญหาดินเปรี้ยว จ.นครนายก
– แนวพระราชดำริ “แกล้งดิน”
– แนวพระราชดำริเกี่ยวกับการนำ “หญ้าแฝก” มาใช้ป้องกันการพังทลายของดิน
– แนวพระราชดำริ “ห่มดิน” เพื่อการฟื้นฟูดินที่เสื่อมสภาพ

โครงการพระราชดำริเกี่ยวกับน้ำ

โครงการพัฒนาลุ่มน้ำป่าสัก จ.ลพบุรี,จ.สระบุรี
โครงการพัฒนาพื้นที่ลุ่มน้ำแม่อาว จ.ลำพูน
โครงการห้วยองคต จ.กาญจนบุรี
โครงการเขื่อนขุนด่านปราการชล จ.นครนายก
โครงการพัฒนาเบ็ดเสร็จลุ่มน้ำสาขาแม่ปิง จ.เชียงใหม่,จ.ลำพูน
โครงการศึกษาวิจัยและพัฒนาสิ่งแวดล้อมแหลมผักเบี้ย จ.เพชรบุรี
โครงการน้ำดีไล่น้ำเสียตามคลองต่างๆ ในกรุงเทพมหานคร
โครงการบำบัดน้ำเสียโดยใช้พืช บึงมักกะสัน จ.กรุงเทพมหานคร
– แนวพระราชดำริ “แก้มลิง”
– “ฝนหลวง”
โครงการศึกษาวิจัยและพัฒนาสิ่งแวดล้อมแหลมผักเบี้ย จ.เพชรบุรี เน้นการบำบัดน้ำเสียชุมชน โดยวิธีทางธรรมชาติ
โครงการผันน้ำเข้าที่ส่วนพระองค์ บริเวณพระราชานุสาวรีย์สมเด็จพระสุริโยทัย ทุ่งมะขามหย่อง จ.พระนครศรีอยุธยา
โครงการป้องกันน้ำท่วมด้วยการเบี่ยงน้ำ คลองลัดโพธิ์ กรุงเทพมหานคร
โครงการพัฒนาลุ่มน้ำห้วยทอน จังหวัดหนองคาย
ศูนย์ศึกษาการพัฒนาอ่าวคุ้งกระเบน จังหวัดจันทบุรี